ایران کوچک، شهروند برتر

تفکر نقاد

1.مقدمه:

 

احتمالا داستان سلطان محمود و مشاور را شنیده اید که سلطان هر چه امر می کرد مشاور هم تایید می نمود حکایت از این قرار است که روزی سلطان محمود گرسنه بود و غذایی خواست . از آن‌جا که مهیّا کردن غذاهای دیگر، طول می‌کشید، فوراً بورانی بادنجان آماده کردند و آوردند. سلطان بادنجان را خورد و او را خوش آمد. پس گفت
«
الحق که بادنجان غذایی نیکوست . »ندیمی که آن‌جا بود،‌ مدّتی دراز در وصف بادنجان و خواصش سخن گفت و سلطان همچنان می‌خورد. تا این‌که سیر شد و گفت « بادنجان غذایی تلخ و مضر است .»  آن ندیم باز لب به سخن گشود و این بار دیر ‌زمانی از مضرات بادنجان گفت. سلطان متعجّب شد و گفت ای مردک ، تو نبودی که در خواص بادنجان‌ سخن ها گفتی ؟  ندیم گفت ای سلطان ، من ندیم توام نه ندیم بادنجان . باید چیزی گویم که تو را خوش آید ، نه بادنجان را . و حکایت تفکر انتقادی ، همانی است که مشاور فاقد آن بود.

هدف از آموزش مهارت های زندگی ، پرورش توانایی های روانی اجتماعی است که فرد را قادر می سازند به طور موثری با مقتضیات و کشمکش های زندگی رو به رو شود . بنابراین لازم است که توان اندیشیدن خود را توسعه دهیم .

یکی از انواع تفکر در آدمی ، تفکر انتقادی است . تفکر انتقادی یا نقادانه ، توانایی تحلیل اطلاعات و تجربه هاست . به عنوان مثال چقدر تحت تاثیر شایعات قرار می گیریم ، چقدر تحت تاثیر تبلیغات رسانه ها یا حرف های دوستان خود قرار می گیریم ؟ برای پذیرفتن یک حرف یا خبر چه قدر تحقیق و تفحص می کنیم ؟

ارتباط بین تفکر انتقادی و بهداشت روانی در آن است که تشخیص و ارزشیابی عوامل موثر بر رفتار و نگرش ها با این ویژگی ذهنی تسهیل می شود. فردی که دارای مهارت تفکر انتقادی است می تواند آنچه را به او ارائه یا تحمیل می شود بدون بررسی دقیق نپذیرد، مثلاً ارزش ها ، فشار همسالان یا همکاران ، رسانه ها و...

 انسانی که دارای تفکر انتقادی است راه حل ها را یکی پس از دیگری می آزماید . در این حالت پاسخ های او القایی ، ذهنی ، عاطفی و بی اساس نیست بلکه  از متن واقعیت بر می خیزد.

تفکر نقادانه یکی از مهارتهای زندگی است که خود زمینه ساز مهارتهای  تصمیم گیری و حل مسئله است، تفکر نقاد با انتقاد فرق دارد، چرا که هدف از انتقاد، ایراد گرفتن است ولی تفکر نقاد، نقد و بررسی همه جوانب، نقاط مثبت و منفی موضوع و مقایسه آن ها با یکدیگر است برای اینکه بتوانیم تصمیمی درست تر و منطقی تر بگیریم.

اگر هر کس با تفکر در خود، بتواند به نقد و بررسی و کنکاش مسایل پیش آمده اش بپردازد، در می یابد که کلید گشایش هر قفل و مشکلی نزد خود اوست و بی جهت آن را در نزد دیگران می جوید.


تعریف:

 

1. این نوع تفکر، نوعی فرآیند شناختی فعال، هدفمند و سازمان یافته است که شخص با استفاده از آن به بررسی افکار و عقاید خود و دیگران می‌پردازد و با ارزیابی و تفسیر ماهرانه خود به درک و فهم روشن‌تر و بهتری دست می‌یابد.

 

2. یک فرایند شناختی، فعال، هدفمند و سازمان یافته است که شخص با استفاده از آن به بررسی افکار و عقاید خود و دیگران و یا موقعیت های خاص می پردازدو با ارزیابی و تفسیر ماهرانه خود به درک و فهم روشن تر و بهتری دست می یابد.

 

3.  تفکر نقاد، تفکری منطقی است که بر نحوه تصمیم‌گیری تمرکز دارد و بر عملکرد فرد اثر می‌گذارد و تعیین می‌کند که فرد چه تصمیمی بگیرد یا چه عملی را انجام دهد.

4. فرایندی که به بررسی صحت، دقت و ارزش اطلاعات و دانسته‌ها می‌پردازد.

5.  این فرایند با جستجوی دلایل، راهکار‌ها و ارزیابی موقعیت‌ها و وضعیت‌ها آغاز می‌شود و فرد بر اساس شواهد و مدارک عینی و واقعی دیدگاه خود را تغییر می‌دهد و در نهایت تصمیم‌گیری می‌کند.

 


3.فواید:

 

1.  تفکر نقاد فرد را از درون توانمند می‌سازد، به همین دلیل همیشه در مقابل وسوسه‌ها، پیشنهادهای ناسالم و خطرات ایمن می‌شود.

2.  - تفکر نقاد یکی از اساسی‌ترین عواملی است که به پرورش هویت سالم کمک فراوانی می‌کند. روحیه مطالعه، بررسی، سنجش و ارزیابی به افراد به ویژه نوجوانان کمک می‌کند که مسیر زندگی خود را بر اساس آنچه که خود می‌خواهند تعیین کنند و در این راستا روش‌های متفاوت و مختلفی را بررسی و ارزیابی کرده و مسیر خود را تعیین کنند.

3.  داشتن تفکر نقادانه به ما کمک می کند تا هنگام تصمیم گیری، مسئله را از جوانب مختلف خوب بررسی و نقد کنیم، زیرا تفکر نقادانه بر پایه پرسیدن، کسب اطلاعات و استدلال قرار دارد و از تعصب و خود رایی به دور می باشد.

 

4. این نوع تفکر باعث می شود فکر و ذهن انسان باز شود و مانع از خشکی ذهن می گردد و همچنین فرد برای مشکلات زندگی خود راه حل های متعدد و متنوع به دست می آورد ، مانع از نا امیدی ، درماندگی و استیصال می شود و به فرد احساس تسلط می دهد و به او کمک می کند که با مشکلات به چالش بپردازد ( چالش به معنی دست و پنجه نرم کردن و مبارزه با مشکلات است ).


4.مولفه ها واجزا:

ویژگیهای افراد دارای تفکر انتقادی:

عاقبت اندیشی

شنونده‌ای فعال

گوینده‌ای متفکر و منطقی

همه جانبه نگری

عدم قبول یا رد بدون تفکر

دید دقیق و وسیع نسبت به مسائل

روحیه پرسشگری

افق دید باز

ارتباط خوب با مردم

دلسوزی برای  مردم

دوست داشتن

کار گروهی و با برنامه

عدالتجو

ذهن فعال

ویژگیها


عاداتی که مانع تفکر انتقادی میشود:

1.      مقاومت کردن در برابر تغییر

2.      همرنگ جماعت شدن

3.       تفکر تابعی

4.       فریب دادن خود

5.       انتخاب اولین راه حلی که به ذهن میرسد

6.       دفاع از فکر نادرست و پیشنهاد غیرواقعی

7.     اینکه تصور کنیم عقاید ما بهتر از عقاید همه است.


5.تمرین- باید ها و نبایدها:

الف. اهداف یادگیری:

 


راهکارهای پرورش تفکر نقادانه

1.      درباره هر موضوعی با سؤالات مناسب و مرتبط، اطلاعات بیشتری به دست آوریم.

2.      درباره مسائل پیش آمده فکر کنیم و دچار احساسات و هیجانات کاذب نشویم و از قضاوت عجولانه و تعصب درباره موضوعات بپرهیزیم.

3.       قبل از پاسخگویی به مسائل، فکر کرده و سپس تصمیم‌گیری و عمل کنیم.

4.       از عقاید و نظریات خود دفاع معقولانه و منطقی کرده و زود تسلیم نشویم.

5.       جلسات گفتگو درباره مسائل اجتماعی و یا روزمره در خانواده و مدرسه ترتیب داده و همه را به شرکت فعالانه در این جلسات تشویق کنیم.

6.       مشوق خوبی برای مسئولانه فکر کردن خود و دیگران، به ویژه کودکان باشیم.

7.       برای رشد تفکر نقادانه در کودکان و نوجوانان، مطالعه زندگینامه افراد نقاد، مفید و مؤثر است.

8.      دیوید ایزمن می‌گوید: همه جملات را با دقت بخوان و در پایان همه آنها علامت ؟ بگذار.

9.        مسایل ، معمولاً راه حل های متفاوتی دارند. تحمیل راه حل خود، یا تحمل راه حل دیگران به عنوان یک راه حل قطعی، منطقی به نظرنمی آید.

10.    درباره مسایل پیش آمده، فکر کنیم و دچار احساسات و هیجان های شدید و کاذب نشویم و از قضاوت عجولانه ، تعصب و خودرایی درباره موضوعات مورد بحث اکیداً بپرهیزیم.

11.    از عقاید و نظرات خود دفاع معقولانه و منطقی کرده و زود تسلیم نشویم.

12.    به دیگران اجازه ی بحث و اظهار نظر درباره موضوعات مختلف را بدهیم.

13.   در مقابل سؤالی که از ما می کنند، پاسخ از قبل تعیین شده ای نداشته باشیم، تا بهتر بتوانیم به نقد و بررسی و تجزیه و تحلیل موضوع بپردازیم.

14.    در صورت عدم مشارکت دیگران در بحث، شاید آن ها موضوع را درک نکرده اند، بیشتر توضیح دهیم تا بتوانند حضور فعال تری داشته باشند.

15.    با دقت و حوصله به نظرات دیگران در خانه و مدرسه گوش کنیم تا بتوانیم با سؤالات مناسب آن ها را برای نتیجه گیری صحیح تر راهنمایی کنیم.

16.    به هر سؤالی به راحتی پاسخ نگوییم بلکه با سؤال کردن مناسب، مخاطب را در رسیدن به پاسخ کمک نماییم.

17.    در جلسات بحث و تبادل افکار از برچسب زدن ، دستور دادن، سرزنش، نصیحت، قضاوت و مسخره کردن فکر دیگران اکیداً پرهیز نماییم.

18.    دیده ها، شنیده ها و مطالعه ی خود را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم و به سادگی آن ها را نپذیریم و رد نکنیم.

 


توصیه هایی برای تقویت مهارت  تفکر نقاد در نوجوانان و جوانان:

1.     پیش از تصمیم‌گیری یا انجام هر اقدامی به خود فرصت تفکر دهید: به هنگام تصمیم‌گیری یا انجام عملی تأمل کنید.

2.     جوانب مختلف موضوع را روشن کنید.

3.       بر ابعاد مختلف موضوع تمرکز کنید.

4.       نکات مبهم و متناقض را بیرون بکشید.

5.       درباره هر یک از ابعاد مختلف موضوع پرسش کنید.

6.       افکار، عقاید، فرضیه‌ها و احتمالات دیگر را نیز مورد توجه قرار دهید.

7.       اطلاعات جمع‌آوری کنید: در این زمینه می‌توانید با دیگران مشورت کنید و از آنان راهنمایی بخواهید و یا از آنان بخواهید که شما را به افرادی معرفی کنند که در مورد موضوع مورد نظر شما اطلاعات بیشتری دارند.

8.   ارزیابی کنید: آنچه را که بدست آورده‌اید بررسی کنید و ابعاد مختلف موضوع را بسنجید. پیامدهای مختلف هر یک از ابعاد موضوع را ارزیابی کنید. برای این کار روش تفکر «اگرآن گاه » بسیار کمک‌کننده است.

9.     فرآیند تفکر کودکان و نوجوان را بررسی و ارزیابی کنیم و در صورت نیاز از راهنمایی آنان دریغ نورزیم.

10.با برقراری امنیت و آرامش روانی و عاطفی و احترام به عقاید و نظرات کودکان و نوجوانان آنان را به شرکت در بحث و بیان اظهار نظر ترغیب و تشویق نماییم.

 


توصیه هایی برای رشد تفکر نقادانه و خلاق در فرزندان:


1- فرزندانتان را تشویق کنید که به دنیای اطراف توجه کنندو دقت داشته باشند .

2- فرصت هایی ایجاد کنید که فرزندانتان با نظرات و دیدگاه های مختلف آشنا شوند .

3- سعی کنید نگرش ها و دیدگاه های مثبتی به آنها بدهید . اعتقاد به موضوعاتی مانند بد شانسی و بد اقبالی ، زیر بنای بد بینانه ای نسبت جهان ایجاد می کند .

4- به فرزندانتان کمک کنید که بدانند خودشان ، سرنوشت خود را می سازند . اعتقاد به بد شانسی و بد اقبالی باعث می شود آنان به این نتیجه برسند که تأثیری بر سرنوشتشان ندارد و اتفاقات خوب در زندگی آنان رخ نمی دهد .

5- به فرزندانتان کمک کنید که چالش با مشکلات را بیاموزند . به آنها کمک کنید که بدانند:وجود مشکل در زندگی عادی و طبیعی است و مهم آن است که با مشکلات جنگید و با آنها مبارزه نمود.

.6- به فرزندانتان کمک کنید تا بدانند آنچه که می تواند در چالش و مبارزه با مشکلات زندگی به یاری انسان بشتابد ، قدرت تفکر انسان است .

7- به فرزندانتان بیاموزید که در برابر مشکلات سعی کنند ذهن خود را باز گذاشته و راه حل های مختلفی را بیابند و ارزیابی کنند .


تمرین هایی برای رشد تفکر نقادلانه

تمرین 1

در پایان هر جمله ای که می خوانید علامت سؤال بگذارید و پاسخ دهید.

 

تمرین 2

دو جمله متفاوت مطرح می کنیم و از گروه می خواهیم دلایلی را برای حمایت هر دوی آنها بنویسند. مثلاً:

بازی های کامپیوتری کودکان به رشد ذهنی آنها کمک می کند.

بازی های کامپیوتری کودکان به رشد ذهنی آنها کمک نمی کند.

 

تمرین 3

دو جمله متفاوت مطرح می کنیم و از گروه می خواهیم نکات مثبت و منفی آنرا بنویسند. پس از بررسی با هم مقایسه نمایند.

مثلاً مردها بایستی در بیرون از منزل کار کنند و زنها بایستی در خانه کار کنند.

+   معاونت فرهنگی و اجتماعی شهرداری کرج ; ۱۱:۱٦ ‎ق.ظ ; ۱۳۸٩/۸/۱

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir